(ardı, əvvəli burada)
61. 2001-ci ildə qeyri-məlum gündə,
ərizəçi həbsxananın ehtimal olunan ağır şəraiti ucbatından səhhətinə
vurulan zərərə və zəruri tibbi müalicənin göstərilməməsinə görə
hakimiyyət orqanlarından kompensasiyanı tələb edərək, vəkili vasitəsilə
birinci instansiya məhkəməsinə iddia verməyə cəhd etdi. Lakin ərizəçiyə
görə, məhkəmə hər hansı səbəb göstərmədən onun şikayətini qəbul
etməkdən imtina etdi.
62.
2004-cü ilin fevralında ərizəçi həbsxanada səhhəti pisləşdiyi üçün
maddi kompensasiya barədə Daxili İşlər Nazirliyinə qarşı Səbail rayon
məhkəməsində iddia qaldırdı. 03 mart 2004-cü ildə Səbail rayon
məhkəməsi iddianı qəbul etməkdən imtina etdi, ona görə ki, ərizəçi
Maliyyə Nazirliyini də cavabdeh kimi göstərməyib. Məhkəmə qeyd etdi ki,
daxili qanunvericiliyə görə, Dövlətdən hər hansı maddi kompensasiyaya
aid tələblər Maliyyə Nazirliyinə qarşı olmalıdır.
63.
2004-cü ilin mart ayında ərizəçi Maliyyə Nazirliyini də cavabdeh kimi
xüsusilə qeyd etməklə yenidən iddia qaldırdı. 29 mart 2004-cü ildə
Səbail rayon məhkəməsi məhkəmə aidiyyətinə riayət edilmədiyi üçün
iddianı qəbul etməkdən imtina etdi. Məhkəməyə görə, Maliyyə Nazirliyinə
qarşı iddialar Nəsimi rayon məhkəməsinin ərazi yurisdiksiyasına düşüb.
Ərizəçi bu qərarı Apellyasiya Məhkəməsində mübahisələndirib.
64.
Həmin vaxtda o, eyni iddianı Nəsimi rayon məhkəməsində qaldırıb. 13
aprel 2004-cü ildə ərizəçi tərəfindən iddiasının lazımi qaydada ifadə
olunmaması və hüquqi cəhətdən əsaslandırılmaması səbəbindən Nəsimi
rayon məhkəməsi iddianı qəbul etməkdən imtina edib.
65.
07 may 2004-cü ildə Apellyasiya Məhkəməsi ərizəçinin Səbail rayon
məhkəməsinin 29 mart 2004-cü il tarixli qərarından şikayəti araşdırıb.
Apellyasiya Məhkəməsi bu qərarı ləğv edib və qərara gəlib ki,
cavabdehlərdən biri olan Daxili İşlər Nazirliyi məhkəmənin
yurisdiksiyası altına düşdüyünə görə Səbail rayon məhkəməsi işə baxmağa
ərazi yurisdiksiyasına malikdir. Müvafiq olaraq, iş mahiyyəti üzrə
baxılmaq üçün Səbail rayon məhkəməsinə qaytarılıb.
66.
20 oktyabr 2004-cü ildə ərizəçinin azad olunmasından və
emiqrasiyasından sonra (bax, aşağıda E. bölməsi), Səbail rayon
məhkəməsi işə baxılması tarixini 10 noyabr 2004-cü ilə təyin etdi.
67.
Səbail rayon məhkəməsinin 10 noyabr 2004-cü il tarixli Hökumət
tərəfindən təqdim olunmuş qərardadının surətinə görə, məhkəmə
Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin 259.0.7, 263 və 264-cü maddələrinə
müvafiq olaraq qərara gəldi ki, Maliyyə və Daxili İşlər Nazirliklərinə
qarşı iddianı, həm iddiaçı, həm də cavabdehlər məhkəmə iclasına
gəlmədikləri üçün «baxılmamış saxlasın». İddiaçının adı «Hüseynov
Ələkrəm Ələkbər oğlu» kimi göstərilib. Görünür ki, ərizəçi bu
qərardadın mövcudluğu barədə yalnız həmin qərardad Hökumət tərəfindən
Məhkəməyə təqdim edildikdə xəbər tutub.
E. Azad olunma və emiqrasiya
68.
03 sentyabr 2004-cü ildə Prezident ərizəçi daxil olmaqla, məhkum
olunmuş digər 244 şəxsi cəzanın qalan hissəsinin çəkilməsindən azad
edən əfv fərmanını imzaladı. Həmin gündə Prezident ərizəçinin
Azərbaycan vətəndaşlığına xitam verilməsi barədə müraciətini təmin edən
sərəncam verdi.
69.
Ərizəçiyə görə, o, «Azərbaycan vətəndaşlığına xitam verilməsi» barədə
müraciətini hakimiyyət orqanlarının təsiri altında əfv olunması və
sonrakı azad edilməsinin əvəzinə etdi. 03 sentyabr 2004-cü ildə o,
Prezidentə təsir altında verməsi ehtimal olunan bu xarakterli əvvəlki
«müraciətlərini» geri götürməsini göstərən məktubu yazdı.
70. Ərizəçi 05 sentyabr 2004-cü ildə həbsxanadan azadlığa buraxılıb. O, dərhal hava limanına aparılıb və oradan Niderlanda uçub.
71.
09 sentyabr 2004-cü ildə ərizəçi Niderlandda yaşamaq hüququ üçün
müraciət edib və 20 sentyabr 2004-cü ildə ona bu icazə verilib.
72.
Ərizəçi Niderlandda tibbi müalicə almağa çalışıb. Təqdim olunmuş
sənədlərə görə, 2004 və 2005-ci illərdə aparılmış tibbi müayinələr
zamanı o, sinədə ağrılardan, təngnəfəslikdən, öskürməkdən, baş
ağrılarından, başgicəllənmədən, narahatlığın möhkəmlənməsindən
şikayətlənib. Görünür ki, 2006-cı ilin iyun ayına ərizəçi hələ də vərəm
üçün testdən keçirdi.
II. Müvafiq daxili qanunvericilik
A. Konstitusiya
73. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 46-cı maddəsinin III hissəsi aşağıdakıları nəzərdə tutur:
«Heç kəsə işgəncə və əzab verilə bilməz, heç kəs insan ləyaqətini alçaldan rəftara və ya cəzaya məruz qala bilməz. ...»
B.
«Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin qəbul edilməsi
və qüvvəyə minməsi haqqında» 14 iyul 2000-ci il tarixli Qanun
74. 7-ci maddə aşağıdakıları nəzərdə tutur:
«Bu
Məcəllə qüvvəyə minənədək birinci instansiya məhkəmələri tərəfindən
(əvvəlki) Cinayət-Prosessual Məcəlləsi ... əsasında çıxarılmış hökmlərə
və digər yekun qərarlarına müvafiq apellyasiya məhkəməsində və ya
Azərbaycan Respublikasının Ali Məhkəməsində (yeni) Cinayət-Prosessual
Məcəlləsinin 383-407, 409-427, 461-467-ci maddələrinə uyğun olaraq
yenidən baxıla bilər.»
C. Azərbaycan Respublikasının 01 sentyabr 2000-ci il tarixli Cinayət-Prosessual Məcəlləsi
75.
27-ci maddəyə əsasən, dövlət, peşə və kommersiya sirlərinin, habelə
vətəndaşların şəxsi və ailə sirlərinin qorunması halları istisna
olmaqla, cinayət işləri üzrə ədalət mühakiməsi bütün məhkəmələrdə açıq
aparılır. 392.1.6-cı maddə nəzərdə tutur ki, ilkin iclas zamanı
apellyasiya instansiyası məhkəməsi apellyasiya şikayətinə açıq, yaxud
qapalı məhkəmə iclasında baxılması məsələsini həll edir. Məcəllə şəxsi
və ailə sirlərini açıqlayan sübutların tədqiqi kimi ictimaiyyətin
məhkəmə iclasından çıxarılmalı olduğu bir sıra vəziyyətləri müəyyən
edir (199.4-ci maddə) və ya dövlət sirri (200.4-cü maddə), yaxud da
peşə və ya kommersiya sirri (201.6-cı maddə).
III. Müvafiq beynəlxalq hesabatlar və sənədlər
A. Azərbaycan həbsxanalarında səhiyyə ilə bağlı vəziyyətə aid
76.
Aşağıdakılar həbsxanalarda səhiyyə xidmətlərinə aid hissədə
İşgəncələrin qarşısının alınması və qeyri-insani və ya ləyaqəti
alçaldan rəftar və ya cəza haqqında Avropa Komitəsinin Standartlarından
çıxarışlardır (İQK) (İQK/İnf/E (2002) 1 — Rev. 2006, ss. 30-31):
«34.
Həbsdə olan müddətdə, saxlanılma rejimindən asılı olmayaraq, həkim
məhbuslar üçün hər zaman əlçatan olmalıdır. ... Səhiyyə xidməti elə
təşkil olunmalıdır ki, həkimlə görüşmək barədə müraciətlər
təxirəsalınmadan təmin olunsun. ...
35.
Həbsxananın səhiyyə xidməti ən azı malik olmalıdır ki, mütəmadi
ambulator konsultasiyaları və təcili müalicəni təmin etsin (əlbəttə,
əlavə olaraq orada çox vaxt yataq yerləri ilə xəstəxana tipli bölmə
olmalıdır)....
Təcili
müalicəyə gəldikdə isə, həkim daimi olaraq hazır olmalıdır. Bundan
başqa, birinci yardımı göstərə bilən şəxs daimi olaraq həbsxana
sahəsində olmalıdır, həmin şəxsin tanınan tibbi ixtisasa malik olması
arzu ediləndir.
Ambulator
müalicəyə, müvafiq olaraq, səhiyyə xidməti işçiləri tərəfindən nəzarət
edilməlidir; məhbusun təşəbbüsündən asılı olan sonrakı diqqətin təmin
edilməsi bir çox hallarda kifayət deyildir. ...
38.
Həbsxananın səhiyyə xidməti tibbi müalicənin və nəzarətin təmin
edilməsi imkanına, eləcə də müvafiq diyetalara, fizioterapiyaya,
reabilitasiyaya və ya zəruri olan hər hansı digər xüsusi vasitəyə adi
cəmiyyətdə pasiyentlərin sahib olduqları şəraitlə müqayisə olunan
tərzdə malik olmalıdır. Tibbi, nəzarətedici və texniki işçilərin
təminatı, eləcə də sahə, avadanlıq və təchizat müvafiq surətdə
olmalıdır.
Əczaçılığa
və dərmanların yayılması üzərində lazımi nəzarət olmalıdır. Bundan
başqa, dərmanların hazırlanması daimi olaraq səlahiyyətli ixtisaslaşmış
işçilərə tapşırılmalıdır (farmasist, tibb bacısı və s.).»
77. Azərbaycana ziyarət haqqında İQK-nın hesabatı aşağıdakıları nəzərdə tutur:
«119.
... vərəmdən əziyyət çəkən məhbuslar üçün 3 saylı Xüsusi tibb
müəssisəsinə ziyarət məqsədli xarakter daşıyıb və vərəm xəstəliyinə çox
möhkəm yoluxmuş məhbusların saxlanılma yerlərinə həsr olunub. Müəssisə
1998-ci ildə yaradılaraq, müalicə üçün həm həbs olunmuş, həm də məhkum
olunmuş BK-pozitiv məhbusları qəbul edir. Müalicə DOTS strategiyanın
KİM-tövsiyə edib xətləri ilə birgə İCRC ilə yaxın əməkdaşlıqda 9 ayadək
davam edir. ... Ziyarət zamanı müəssisə altı kamerada yerləşən 850 yerə
malik olub; iki yeni kamera — biri 14 nəfərlik olmaqla qadınlar üçün və
digəri 88 nəfərlik olmaqla kişilər üçün nümayəndə heyətinin
ziyarətindən bir neçə gün əvvəl istifadəyə verilmişdir. Nümayəndə
heyəti qeyd etdi ki, yeni kameralar çox yüksək standartlara malik olub.
120.
Vərəm xəstəliyinə çox möhkəm yoluxmuş məhbuslar 5-ci kameraya
yerləşdirilmişdir ki, rəsmi 200 nəfərlik olsa da, ziyarət zamanı orada
145 nəfər qalırdı. Onlardan bəziləri 1998-ci ildən oradadırlar.
Nümayəndə heyətinə məlumat verilib ki, cəzaları bitdikdə, vərəm
xəstəliyinə çox möhkəm yoluxmuş məhbuslar Səhiyyə Nazirliyinin xüsusi
müəssisələrinə keçiriləcəklər. ... Kameradaki şərait qənaətbəxş olub:
yataq yeri geniş, təmiz, səliqəli və havası təmizidi....
121.
Ziyarətin əvvəlində kameranın baş həkimi nümayəndə heyətini
məlumatlandırdı ki, çox möhkəm pasiyentlər yalnız ambulator müalicəni
alırdı (məsələn, vitaminlər). DOTS+ müalicəsi hələ tətbiq edilməyib,
baxmayaraq ki, Ədliyyə Nazirliyi İCRC ilə əməkdaşlıq edərək, bu məsələ
ilə bağlı işləyən kimi görünürdü. Lakin sonradan aşkar olundu ki,
kameradaki məhbusların təxminən 30-40 %-i güclü müqavimət vəziyyətində
istifadə olunan vərəmə aid dərmanlar qəbul edirdi və bu dərmanlarla
onları ailələri təmin edib. Eyni zamanda, qalan məhbuslar, yəni o
məhbuslar ki, ailələri ilə əlaqəni itiriblər və ya maliyyə vəsaitinə
malik olmayıblar, həqiqətən yalnız ambulator dərmanları qəbul ediblər.
Belə qeyri-bərabər vəziyyət orada qalanlar arasında mübahisələrə səbəb
ola bilər. Bundan başqa, müəssisədə işləyən psixoloqun mövcud olmadığı
təqdirdə, məhbuslar onların vəziyyətində zəruri olan psixoloji köməkdən
yararlanmaq imkanına malik olmayıblar.»
78.
Aşağıdakılar Vərəmin Müalicəsindən çıxarışlardır: Milli proqramlar üçün
Qaydalar, Dünya Səhiyyə Təşkiiatı, 1997, ss. 27 və 41:
«(Yeni
hallar üçün) müalicə rejimləri 2 ay davam edən ilkin (intensiv) fazaya
və adətən 4-6 ay davam edən davamiyyət fazasına malikdir. Adətən 4
dərmandan ibarət olan ilkin faza zamanı vərəm basilin tez öldürülməsi
olur. Yoluxulmuş pasiyentlər 2 həftə ərzində qeyri-yoluxulmuş olur.
Simptomlar inkişaf edir. Çəkilmiş-pozitiv TB bəlğəmlə olan
pasiyentlərin böyük əksəriyyəti 2 ay ərzində çəkilmiş-neqativ olur.
Davamiyyət fazasında daha az dərmanlar zəruridir, lakin daha uzun vaxt
üçün. Dərmanların sterilizasiya effekti qalan basilini məhv edir və
sonrakı təkrarlanmanın qarşısını alır. ...
Dəqiq
riayət olunmuş müalicə DOTS strategiyanın elementlərindən biridir, yəni
TB nəzarət üçün KİM-tövsiyə edib siyasət paketi, müalicəyə dəqiq riayət
olunma nəzərdə tutur ki, nəzarət edilən pasiyent həbləri içəndə
müşahidə edilsin. Bu təmin edir ki, TB pasiyenti düzgün dərmanları, düz
dozalarda və düz intervalla qəbul edir.»
79.
Azərbaycanın Səhiyyə Sahəsində Araşdırma Məlumatı, Dünya Bankı, II
cild: Yardımçı material (Hesabat, № 31468-AZ, 30 iyun 2005) nəzərdə
tutur ki:
«Yoluxucu
xəstəliklər, xüsusilə TB, ölkədə sağlamlığa hədə olaraq qalmaqdadır.
Eyni zamanda, qeyri-yoluxucu xəstəliklər, (bədbəxt) hadisələr, zədələr
və zəhərlənmələr Azərbaycanda olan xəstəliklərin çoxunu ifadə edir,
vərəm (TB), seksual yolla keçən xəstəliklər (STİS), malyariya,
difteriya və HİV/AİDS kimi yeni xəstəliklər daxil olmaqla, 1980-ci
illərin axırlarında azalan yoluxucu xəstəliklər 1990-cı illərin
ortalarında yenidən ortaya çıxdı. Bu tendensiya (keçmiş Sovet İttifaqı
ölkələrinin) təcrübəsinə uyğundur. Rəsmi statistikaya görə, 2002-ci
ildə yoluxucu xəstəliklərdən ölümlər, ölümlərin ümumi sayının 3 faizini
təşkil edirdi və kişilər qadınlardan üç dəfə çox zədələnirdi.
...
rəsmi statistika göstərir ki, 1990-cı illərin axırlarından yoluxucu
xəstəliklərdən ölümlər azalıb. Azalma bu növ ölümlərin dərəcəsini
1990-cı ildə olduğundan bir az aşağı vəziyyətə gətirib, lakin yenə də
Qərbi Avropa ölkələrində olan vəziyyətdən 2,5 dəfə yüksəkdir.
Göstərilən bu azalma 1995-ci ildə baş verən difteriya partlayışı ilə
izah oluna bilər və bu zaman yoluxucu xəstəliklərdən ölümlər öz
zirvəsinə çatmışdır. Lakin TB, qonoreya, sifilis və malyariya kimi əsas
xəstəliklər araşdırılan vaxtda yoluxma dərəcəsi möhkəmləndi və/və ya
inkişaf etdi....
1990-cı
ildən sonra TB dairəsi, demək olar, iki dəfə genişlənib və hazırda
EU-15 orta rəqəmdən altı dəfə çoxdur. Qazaxıstan və Qırğızıstan
Respublikasında olan vəziyyətdən yüksək olmasa da, TB-nin dairəsi
Azərbaycanda genişlənməkdə davam edir ...
Məsələn,
KİM Qlobal TB Nəzarəti Hesabatına görə, 2003-cü ildə 100.000 əhaliyə
yayılmış 109 hadisə olması müəyyən olunmuşdur və onlardan 14 faizi
ölümlə nəticələnib ... Əlavə olaraq, multi-dərman davamlı vərəm
(MDR-TB) həbsxanadakılar arasında əhəmiyyətli problem kimi müəyyən
olunub ...»
80.
Aşağıdakılar Azərbaycan həbsxanalarında vərəmin müalicəsinin pilot
araşdırılmasında göstərilən dəlillərdir — Qabi E. Pfiffer və başqaları,
Həbsxanada qalanların Multidərman-Davamlıq Vərəmi, Azərbaycan, Yoluxucu
xəstəliklərin ortaya çıxması, cild 7, № 5, sentyabr-oktyabr 2005:
«Beynəlxalq
Qırmızı Xaç Komitəsinə görə, Azərbaycan həbsxanalarında qalanların
ümumi sayı təxminən 25.000-dir. 100.000 nəfərə 4.667 TB-nin (yəni
vərəm) olmasını nəzərə alaraq, Azəri həbsxanalarında dairəsi ölkədə
olan orta rəqəmdən 50 dəfə çoxdur və ölüm dərəcəsi 24 %-ə çata bilər.
...
(65
öyrənilmişlərdən) TB-nin ilk simptomları 9 və 20 il əvvəl yaranmış iki
pasiyenti çıxmaqla, pasiyentlər yaxın vaxtlarda TB xəstəliyinə
yoluxmuşlar ... Məhbusların çoxu əsasən az yemək yeyir (bədən çəkisinin
aşağı olması göstəricilərindən göründüyü kimi) və pis kliniki
şəraitdədirlər, bir çoxunun ağ ciyərində birtərəfli və ya çoxtərəfli
infiltrat və boşluqlar vardır. Reaksiya verməyən pasiyentlərdən çoxu
... İCRC-nin müdaxiləsindən əvvəl qeyri-adekvat müalicə olunmuşlar. ...
Bakıda
Mərkəzi Penitensiar Hospitalda olan TB pasiyentlərin təhlili həbsxana
vəziyyətinin məhdudlaşdırmalarına və fikirlərinə görə çətin olub.
Məhbuslara aid kliniki məlumatlar məhdud idi və əsasən özlərinin məruzə
etdiyi məlumatlara əsaslanıb. Bu hospitalda təxminən 300 TB
pasiyentlərindən 65-nin təhlilinə əsaslanan qənaətlər natamamdır və
doğru kimi qələmə verilə bilməz. Lakin bizim pilot öyrənilməyə daha çox
pasiyentlərin daxil olması, əsasən məhbusların tez-tez köçürülməsi və
ölüm dərəcəsinin yüksək olması səbəbindən qərara alınmayıb. İCRC
tərəfindən DOTS proqramı tətbiq edildiyi zaman TB pasiyentlərin bir
çoxu ya müalicə olunmayıb və ya illər ərzində qeyri-adekvat dərman
rejimini alıb.»
B. Ərizəçinin cinayət işinə dair
81.
Azərbaycanın götürdüyü öhdəliklərə riayət edilməsi haqqında Avropa
Şurası Parlament Assambleyasının 1305 (2002)1 Qətnaməsi aşağıdakıları
nəzərdə tutur:
«ii.
Assambleyaya məlumdur ki, ekspertlər tərəfindən siyasi məhbus kimi
tanınan şəxslərlə bağlı yeni məhkəmə araşdırmaları başlanmışdır.
Onların prosessual və digər hüquqlarının açıq-aşkar pozulması ilə bağlı
narahatlıq vardır. Assambleya təkrar edir ki, bu məhkəmə araşdırmaları
onlara jurnalistlərin buraxılması daxil olmaqla, İnsan Hüquqları üzrə
Avropa Konvensiyasının müəyyən etdiyi kimi ədalətli məhkəmə
araşdırılmasının bütün müddəalarına uyğun olmalıdır. Assambleya hesab
edir ki, bir neçə ay əvvəl başlamış bu məhkəmə araşdırmaları uzun
müddətə getməməli və tez bir zamanda yekunlaşmalıdır.»
82.
Parlament Assambleyasının Hüquqi Məsələlər və İnsan Hüquqları
Komitəsinin Hesabatı, Azərbaycanda siyasi məhbuslar, məruzəçi cənab
Klerfayt, 06 iyun 2003-cü il, Sən. 9826, nəzərdə tutur ki:
«44. Bu, İsgəndər Həmidova (test işi № 1), Əlikrəm Hümbətova (test işi № 2) və Rəhim Qazıyevə (test işi № 3) aiddir ...
46.
Assambleya, özünün 1272 (2002) Qətnaməsində, paraqraf 8-də
Azərbaycandan xahiş etdi ki, «onların azadlığa buraxılmasının siyasi
məqsədəmüvafiqliyinə yenidən qərar versin». Bunun əvəzinə, bu məsələ
ilə bağlı Baş prokurorun 26 dekabr 2001-ci il tarixli qərarına əsasən
siyasi məhbus kimi tanınan bu üç şəxsin yeni məhkəmə araşdırmaları
başlanıldı; bu hesabatın tərtib olunması gününə, həmin məhkəmə
araşdırmaları yekunlaşmamışdır. Onlar Qobustanda yüksək təhlükəsizlik
həbsxanasında aparılır.
47.
1272 (2002) Qətnaməsinin icrasına dair məsul Birgə İşçi Qrupunun üzvü
(Sədr) təyin edildiyimdən sonra mən bu üç rəmzi şəxsi, eləcə də onların
vəkillərini üç dəfə görə bilmişəm (İ. Həmidov istisna olmaqla). Mən
Qəbul üzrə 1998 və 2000-ci illərdə Məruzəçi olduğum zaman artıq onlarla
görüşmüşdüm. Ekspertlərin fikri olduğu kimi, mən də uzun zaman ərzində
belə bir fikirdə olmuşam ki, bu şəxslər şübhəsiz siyasi məhbusdurlar....
49.
Ə. Hümbətovun məhkəmə araşdırılması da xaotik keçirilir. Onun işi üzrə
sonuncu iclas 19 may 2003-cü ilə təyin olunmuşdur, lakin sədrlik edən
hakimin iştirak edə bilməməsinə görə təxirə salınıb və yeni tarix təyin
edilməyib. ...
51.
Biz inanırıq ki, əslində şikayət üzrə aparılan və yeni araşdırma kimi
qələmə verilən bu yeni məhkəmə araşdırmaları Azərbaycanda siyasi
məhbuslar üzrə Assambleyanın ifadə etdiyi gözləntilərlə bağlı prosedura
aid qısa olar. Məhkəmə araşdırması əvvəldən yenidən başlamalı idi və
müdafiəçilərə qarşı edilən ittihamlar əvvəlki araşdırmalardan tam və
adi olaraq qaldırılmamalı idi, ona görə ki, əvvəlki hökmlər hazırda
qüvvədədir və müvafiq olaraq, üç məhbus təqsirsizlik prezumpsiyasından
faydalanmırlar. Bundan başqa, bu məhkəmə araşdırmalarının həbsxanada
aparılmasını nəzərə alaraq (Bakıdan uzaqda, Qobustanda), insanlar üçün
iştirak etmək asan deyildir. Nəhayət, müəyyən hallarda müdafiənin dəvət
etdiyi şahidlər məhkəmə tərəfindən qəbul edilməmişdir.»
83.
İnsan Hüquqları Liqasının Beynəlxalq Federasiyası tərəfindən 2002-ci
ilin noyabrında verilmiş Məhkəmə Müşahidəsinin Beynəlxalq Missiyasının
Hesabatı aşağıdakıları nəzərdə tutur:
«Beynəlxalq
Missiya 2002-ci ilin 04-09 iyulunda Bakı şəhərində aparılıb. O, Kreteyl
və Paris Kollegiyasında vəkil olan Lorens Roq və Kristin Martino
tərəfindən aparılıb. Missiyanın məqsədi işlərinə yenidən baxılan üç
siyasi məhbus olan İsgəndər Həmidov, Əlikrəm Hümbətov və Rəhim
Qazıyevin məhkəmə araşdırmalarının monitorinqinin keçirilməsidir. ...
Missiya
Apellyasiya Məhkəməsinin sədrindən icazə alandan sonra yalnız iki
iclasda iştirak edə bilib, biri Həmidovun işinə 05 iyulda baxılanda,
başqası isə Hümbətovun işi üzrə 08 iyuldakı iclasda. ...
Məhkəmə
iclası xüsusi təchiz olunmuş iştirakçılar və rəsmi əməkdaşlar üçün bir
neçə yeri olan həbsxana kamerasında aparılıb və bu kamera yalnız iyirmi
nəfəri əhatə edə bilər, qalanlar isə çöldə gözləməlidirlər. (Müdafiəçi)
ciddi nəzarət altında qəfəsdə bağlanılıb. ...
Məhkəmə
araşdırmalarının aparıldığı yer əlçatma baxımından çox çətindir.
Qobustan həbsxanası Bakıdan iki saat məsafədə yerləşir və ora getmək
üçün ictimai nəqliyyat mövcud deyildir. Hər dəfə hakimlər, vəkillər,
məhbusların ailələri və ictimaiyyət həbsxanaya çatmaq üçün iki saat yol
gedir və özlərinin nəqliyyat vasitələrindən istifadə edir ki, bu da çox
baha başa gəlir.
Buraxılma
şərtləri həbsxanada olan kimidir. Yalnız Apellyasiya Məhkəməsinin sədri
tərəfindən icazə verilmiş şəxslər iştirak edə bilərlər. Məhkəmə zalına
daxil olmazdan əvvəl iki nəzarətdən keçmək lazımdır. Mobil telefonlar
daxil olarkən götürülür və iclas bitdikdə qaytarılır.
Ədliyyə
Nazirliyinə görə, (iclaslar) açıq olur, ona görə ki, iştirak etmək
istəyən hər kəs bunu edə bilər və hətta «beynəlxalq təşkilatlar»a icazə
verilib. Təcrübədə mətbuat və ailələr çox vaxt məhkəmə iclasından
kənarda etiraz etməli olurlar, ona görə ki, onları içəri buraxmırlar.
Jurnalistlər
diqqətlə seçilir. Missiyanın iştirak etdiyi birinci iclas zamanı
jurnalistlər şikayət üçün sədrə müraciət etdi ki, onların həmkarları,
xüsusilə televiziyadan olan jurnalistlər içəri buraxılmayıblar.»
Hüquqi məsələlər
I. Konvensiyanın 3-cü maddəsinin iddia edilən pozuntusu
84.
Ərizəçi şikayət etdi ki, o, həbsxanada qeyri-adekvat tibbi yardım alıb.
Konvensiyanın 3-cü maddəsi aşağıdakıları nəzərdə tutur:
«Heç kəs işgəncəyə, qeyri-insani və ya ləyaqəti alçaldan rəftara və ya cəzaya məruz qalmamalıdır.»
A. Hökumətin ilkin etirazı
85.
Məqbuliyyətə dair 18 may 2006-cı il tarixli qərardadında Məhkəmə daxili
vasitələrin tükənməsinə dair Hökumətin etirazını mahiyyətlə birgə
müəyyən etməyi qərara almışdır.
86.
Hökumət iddia etdi ki, şikayət daxili vasitələrin tükənmədiyi üçün rədd
edilməlidir, ona görə ki, ərizəçi daxili məhkəmələr qarşısında
kompensasiya iddiasını qaldırmayıb. 10 noyabr 2004-cü ildə ərizəçi və
ya onun vəkili üzrlü səbəb olmadan məhkəməyə gəlmədiyinə görə Səbail
rayon məhkəməsi icraata xitam verdi.
87.
Ərizəçi adekvat tibbi müalicənin təqdim olunmamasına dair şikayətinin
inter alia həbsxana orqanları, həbsxananın tibb xidməti və Apellyasiya
Məhkəməsinin sədri daxil olmaqla, müxtəlif dövlət orqanlarına tez-tez
ünvanlanmasını qeyd edərək, bununla razılaşmadı. Bütün bu cəhdlər
uğursuz olub və daha yaxşı tibbi nəzarət ilə nəticələnməyib. Daxili
məhkəmələrdə mülki iddiaya gəldikdə isə, ərizəçi iddia etdi ki, onun
tərəfindən kompensasiyanın bu yolundan istifadə etmək cəhdlərinə
baxmayaraq, post faktum, (baş verdikdən sonra) zərərə görə mülki iddia
səmərəli vasitə kimi qimyətləndirilə bilməz, ona görə ki, bu onun
sağlamlığını bərpa edə və pozulmuş səhhətinin inkişafına gətirib çıxara
bilməz.
88.
Ərizəçi bildirdi ki, 05 yanvar 2001-ci ilədək o, hər hansı məhkəmə
tələbi irəli sürə bilməzdi, ona görə ki, ona həbsxanada hər hansı yazı
vasitələrinə sahib olmağa icazə verilməyib. 2001-ci ildə o, nəhayət
vəkili vasitəsilə yerli məhkəməyə ərizə verə bilib, lakin məhkəmə
naməlum səbəblərə görə onun ərizəsini qəbul etməkdən imtina edib.
2004-cü ildə yeni mülki şikayətin araşdırılmasına nail olmaq cəhdlərinə
baxmayaraq, daxili məhkəmələr onun iddia və şikayətlərinə ya sadəcə
olaraq məhəl qoymurdular və ya «müəyyən səbəblərə hər hansı qiymət
vermədən» onları rədd ediblər. Səbail rayon məhkəməsi tərəfindən
icraata xitam verilməsi barədə 10 noyabr 2004-cü il tarixli qərarın
çıxarılması gününə o, artıq iki ay ərzində Niderlandda olub və onun
Bakıda vəkili olmayıb. 10 may 2004-cü il tarixli iclas barədə ona və ya
əvvəlki vəkilinə hər hansı bildirişlər göndərilməyib. Bundan başqa,
ərizəçi bu qərarın ona deyil, soyadı «Hüseynov» olan şəxsə aid olmasını
və heç zaman bu qərar barədə məlumatlandırılmamasını qeyd edərək,
Səbail rayon məhkəməsinin 10 noyabr 2004-cü il tarixli qərarının
həqiqiliyini mübahisələndirib.
89.
Nəhayət, ərizəçi qeyd etdi ki, Hökumət onun mülki iddiasına oxşar
iddianın uğurlu olmasına dair heç olmasa bir misalı gətirə bilməyib. O
iddia etdi ki, dövlət orqanları həbsxanalarda tibbi müalicənin olmaması
daxil olmaqla, «siyasi məhbusların» hüquqlarının pozulmasına daima göz
yumub. Bu səbəbdən, ərizəçinin fikrinə görə, burada «siyasi
məhbuslarda» nəzəri əlçatan olan hər hansı vasitələri xəyali,
qeyri-adekvat və səmərəsiz edən inzibati təcrübə mövcud olub.
90.
Məhkəmə təkrar edir ki, istifadə edilməli olan vasitələr yalnız
onlardır ki, səmərəli olsunlar. Hökumətin üzərinə düşür ki,
tükənməməsini iddia edərək Məhkəməni inandırsın ki, vasitə səmərəli
olub, müvafiq vaxtda həm nəzəri, həm də təcrübədə ona müraciət etmək
mümkün olub, yəni bu vasitə əlçatan olub, ərizəçinin şikayətlərinə aid
kompensasiyanı təmin etməyə malik olub və uğurun əldə olunmasının
əsaslı gözləntilərini təqdim edib. Əgər bu sübutetmə yükü təmin
olunubsa, ərizəçinin üzərinə düşür ki, Hökumətin bidirdiyi vasitədən
həqiqətən istifadə edilməsini və ya bu vasitənin işin xüsusi halları
baxımından müəyyən səbəblərə görə qeyri-adekvat və səmərəsiz olduğunu,
yaxud da onu bu tələbdən azad edən xüsusi halların mövcudluğunu
göstərsin (bax, Akdivar və digərləri Türkiyəyə qarşı, 16 sentyabr
1996-cı il tarixli qərar, Qərar və Qərardadların Hesabatı, 1996-IV, s.
1211, § 68).
91.
Bundan başqa, Məhkəmə vurğulayır ki, daxili vasitələrin tükənməsinə
dair qayda müəyyən elastikliklə və həddən artıq formalizm olmadan
tətbiq edilməlidir. Bu qayda nə mütləq, nə də avtomatik tətbiq
ediləndir. Ona riayət olunmasının yoxlanılmasında əsas odur ki, müvafiq
dövlətin hüquqi sistemində yalnız formal vasitələrin mövcudluğuna
deyil, həm də onların fəaliyyət göstərdiyi ümumi hüquqi və siyasi
kontekst, eləcə də konkret işin xüsusi baxımından nəzər yetirilməlidir.
Bu, onu nəzərdə tutur ki, inter alia, Məhkəmə işin bütün hallarında
ərizəçi tərəfindən əlçatan daxili vasitələrin tükənməsinə dair əsaslı
gözlənilən olan bütün addımların atılmasını araşdırmalıdır (bax, Melnik
Ukraynaya qarşı, № 72286/01, § 67, 28 mart 2006-cı il və İvanov
Azərbaycana qarşı (qərardad), № 34070/03, 15 fevral 2007-ci il).
92.
Məhkəmə qeyd edir ki, bir sıra hallarda ərizəçi tərəfindən həbsxana
müdiriyyətinə, həbsxana həkimlərinə və başqa orqanlara səhhəti ilə
bağlı problemlərdən şikayət etməsi və hakimiyyət orqanlarının
ərizəçinin vərəm xəstəsi olması və bir neçə digər xəstəliklərdən
əziyyət çəkməsi haqqında məlumatlı olduğu mübahisəsizdir. Bu səbəbdən
hakimiyyət orqanları ərizəçinin vəziyyətindən kifayət qədər məlumatlı
və lazımi kompensasiyanı təmin etmək imkanına malik olublar (yuxarıda
qeyd olunan Melniklə müqayisə et, § 70). Bundan başqa, Hökumətin
dəlillərindən görünür ki, onlar təkid edir ki, daxili məhkəmələrdə
mülki iddianın qaldırılması hazırkı işdə iddia olunan pozuntuya dair
adekvat kompensasiyanı təmin etməyə malik olub. Məhkəmə tərəfindən
Azərbaycanda həbs şəraitində mülki iddianın qaldırılmasının nəzəri
cəhətdən mümkün olduğunun artıq müəyyən edilməsinə baxmayaraq (bax,
məsələn, Məmmədov (Cəlaloğlu) Azərbaycana qarşı, № 34445/04, §§ 51-52,
11 yanvar 2007-ci il və Kunqurova Azərbaycana qarşı (qərardad), №
5117/03, 03 iyun 2005-ci il), ərizəçinin hazırkı şikayəti ümumiyyətlə
həbsin şəraitinə aid olmayıb, lakin xüsusi olaraq, adekvat tibbi
müalicənin təqdim olunmaması ilə bağlıdır. Ancaq hazırkı şikayətin
mənasına görə, mülki iddianın ərizəçinin xüsusi şikayəti baxımından
nəzəri cəhətdən tətbiq edilən vasitə olmasını güman edərək, Məhkəmə
hesab edir ki, aşağıdakı səbəblərə görə o özünün fərdi işinin praktiki
halları baxımından tükənən kimi hesab edilməlidir.
93.
2004-cü ilin mart ayında ərizəçi həbsxanada aldığı qeyri-adekvat tibbi
müalicəyə görə kompensasiya üçün iddia qaldırdı. Lakin bu iddia
mahiyyəti üzrə daxili məhkəmələrdə heç zaman araşdırılmadı. İşin
hallarını nəzərə alaraq, Məhkəmə hesab edir ki, iddianın daxili
müstəvidə araşdırılması süni olaraq və zərurət olmadan təxirə
salınmışdır. Ərizəçinin şikayəti müxtəlif formal səbəblərə görə bir
neçə dəfə imtina edilmiş və 07 may 2004-cü ildə araşdırılması üçün
ərizəçinin öz şikayətini ilkin olaraq düzgün təqdim etdiyi Səbail rayon
məhkəməsinə qaytarılmışdır. Buna baxmayaraq, şikayət mahiyyəti üzrə
yenidən bir neçə ay araşdırılmamış qalmışdır. Nəhayət, yalnız
ərizəçinin azadlığa buraxılmasından və ölkədən çıxmasından sonra Səbail
rayon məhkəməsi 20 oktyabr 2004-cü ildə işin mahiyyəti üzrə baxılmasını
10 noyabr 2004-cü il tarixə təyin etmək qərarına gəlib.
94.
Məhkəmə qeyd edir ki, ərizəçinin vəziyyəti qeyri-adi olub, ona görə ki,
o, Azərbaycanda tanınmış şəxs olub və onun barəsində olan cinayət işi
ölkənin kütləvi informasiya vasitələri tərəfindən geniş işıqlandırılıb
və əsasən Avropa Şurası olmaqla, müxtəlif beynəlxalq təşkilatların
hesabatlarında mütəmadi olaraq qeyd olunub. Xüsusilə, o, Avropa
Şurasının «siyasi məhbuslar» siyahısına başçılıq edib və bu səbəbdən,
onun işi bir neçə illər ərzində Hökumətin beynəlxalq siyasi gündəmində
olub. Buna görə, Azərbaycanın hakimiyyət orqanları və Səbail rayon
məhkəməsi daxil olmaqla, hakimlər 10 noyabr 2004-cü il tarixədək
ərizəçinin artıq həbsxanadan buraxıldığını, onun Azərbaycan
vətəndaşlığına xitam verildiyini və ölkəni tərk etdiyini bilirdilər və
ya bilməli olmuşlar. Bundan başqa, ərizəçinin vətəndaşlığını itirməsi
və ölkədən çıxması tərzinin hazırkı işdə Məhkəmənin araşdırmalı olduğu
məsələlərə daxil olmamasına baxmayaraq, görünür ki, azadlığa çıxdıqdan
sonra ölkəni tərk etməkdən başqa onun ayrı yolu olmayıb və qısa
bildiriş üzrə onun ölkəyə qayıtmaq üçün hər hansı addımı asan olmazdı.
95.
Ərizəçinin vəziyyətinin yuxarıda qeyd olunan xüsusiyyətlərinə
baxmayaraq, görünür ki, ərizəçinin iclasa gəlməsinin və səmərəli
iştirakının təmin olunması üçün hər hansı tədbirlər görülməyib. Onun və
ya vəkilinin iclas barədə əvvəlcədən məlumatlandırılmasını göstərən hər
hansı sübut mövcud deyildir. Məhkəmə formal olaraq icraata xitam vermək
qərarına gəlib, sanki bu, üzrlü səbəb olmadan iclasda iştirak etməmək
barədə adi iş idi. Görünür ki, bundan sonra ərizəçi Səbail rayon
məhkəməsinin 10 noyabr 2004-cü il tarixli qərarından xəbərsiz olub və
buna görə onu yuxarı məhkəmələrdə mübahisələndirmək imkanına malik
olmayıb. Bundan başqa, Məhkəmə qeyd edir ki, 10 noyabr 2004-cü il
tarixli qərar iddiaçını «Hüseynov Ələkrəm Ələkbər oğlu» kimi
adlandırıb. Hökumət ərizəçinin həqiqi adı ilə 10 noyabr 2004-cü il
tarixli qərarda qeyd olunan şəxs arasında açıq-aşkar fərqlə bağlı hər
hansı izahat və ya əsaslandırma təklif etməklə, bu qərarın həqiqiliyinə
dair qanuni şübhələri aradan qaldırmayıb.
96.
Yuxarıdakı qənaətləri nəzərə alaraq, mülki iddianın nəzəri cəhətdən
səmərəli olmasını hətta güman etsək belə, Məhkəmə hesab edir ki,
hazırkı işin praktiki halları baxımından ərizəçi əlçatan daxili
vasitələri tükəndirmək üçün ondan gözlənən qədər addımlar atıb, lakin
daxili hakimiyyət orqanlarından səmərəli kompensasiyanı əldə etmək üçün
imkanla təmin edilməyib.
97. Buna görə, Məhkəmə Hökumətin ilkin etirazını rədd edir.
B. Mahiyyət
1. Tərəflərin dəlilləri
98.
Hökumət bildirdi ki, adətən, tibbi müalicənin iddia olunan çatışmazlığı
Konvensiyanın 3-cü maddəsinin mənasına görə işgəncə və ya qeyri-insani
və ya ləyaqəti alçaldan rəftar, yaxud da cəza ilə nəticələnən kimi
qiymətləndirilə bilməz. Bundan başqa, Hökumət iddia etdi ki, ərizəçi
bütün zəruri tibbi müalicə ilə təmin olunub. Xüsusilə, onlar qeyd etdi
ki, tibbi müayinə üçün ərizəçinin bütün müraciətləri təmin olunub və o,
hökumət həkimləri tərəfindən mütəmadi olaraq müayinə və zəruri olan
ambulator və stasionar müalicə ilə təmin olunub. Vərəmdən əziyyət çəkən
məhbuslar üçün xüsusi hospitalda ərizəçinin stasionar müalicəsindən
sonra onun sağlamlıq vəziyyəti sabitləşib və bundan sonra onun
səhhətinin vəziyyətində hər hansı ağırlaşma müşahidə edilməyib.
99.
Hökumət ərizəçinin daimi tibbi nəzarət altında olmasını göstərmək üçün
onun həbsxanada olan dövrə aid tibbi sənədlərin surətini təqdim edib.
Hökumət yuxarıda göstərilən sübutları ərizəçinin bütün zəruri və
müvafiq tibbi müalicəni almasını sübut etmək üçün kifayət hesab edib.
100.
Bundan başqa, Hökumət iddia etdi ki, ərizəçi tərəfindən özünün
iddialarının sübutu kimi gətirilən HCA-nın rəyi qeyri-peşəkarlar
tərəfindən hazırlanıb, «süni şişirdilmiş tərzdə təqdim olunub və
tamamilə əsassızdır». Hökumətə görə, bu rəy DOTS müalicəsinin tarixi
keçmiş KİM standartlarına əsaslanıb və ərizəçinin qəbul etdiyi dozalar
haqqında fakt üzrə səhv bəyanatlar edib. Buna görə, HCA-nın rəyi
mötəbər sübut kimi qəbul edilə bilməz.
101. Ərizəçi hakimiyyət orqanları
tərəfindən onun sağlamlığının ciddi ağırlaşması üçün bilərəkdən və
qəsdən imkan verdiyini və həbs olduğu andan onu adekvat tibbi
müalicədən məhrum etdiyini iddia edərək razılaşmadı. Kobud həbsxana
şəraiti onun xəstəliyinin əhəmiyyətli ağırlaşmasına səbəb olub. Bir
neçə tibbi müayinələr və vaxtaşırı keçirilən müalicə bu xəstəlikləri
sağaltmaq üçün qeyri-adekvat və qeyri-kifayət olub. Müəyyən tibbi
müalicənin ona vaxtaşırı yazılmasına baxmayaraq, o, zəruri dərmanlarla
təmin olunması üçün tamamilə öz ailəsinin maliyyə köməyinə əsaslanıb.
O, həmçinin qeyd etdi ki, 1997-ci ilin mayında onun tibbi müalicəsinin
təmin olunması üçün qohumları həbsxana müdiriyyətinə rüşvət verməli
olmuşlar.
102.
Ərizəçi Hökumət tərəfindən təqdim olunmuş tibbi sənədlərin
qeyri-mötəbər, həbsxanada olan dövrdə onun sağlamlıq vəziyyətini əks
etdirməyən və «qeyri-obyektiv» həbsxana həkimləri və müstəqil olmayan
başqa tibb işçiləri tərəfindən tərtib olunduğunu iddia edərək, bu
sənədlərin doğruluğunu mübahisələndirdi. Ərizəçi əsasən HCA-nın rəyində
göstərilənlərə əsaslanıb və hesab edib ki, bu sənəd Hökumət tərəfindən
təqdim olunmuş çoxcildli tibbi hesabatlardan daha etibarlı olub. O qeyd
edib ki, bu hesabat ərizəçinin vəziyyətinə dair həbsxana həkimlərinin
qeyri-adekvat diaqnozları, həbsxanada ona göstərilmiş müalicənin
qeyri-adekvatlığı, eləcə də Qobustan həbsxanasının onun cəhətinin
gündəlik bağlanması zamanı təcili tibbi yardımın göstərilməsindən
imtina ilə bağlı açıq-aydın olub. Bu dəlillər həbsxana şəraitinə, tibbi
yardımın pis vəziyyətinə və ərizəçi kimi siyasi məhbuslar üçün tibbi
yardıma, dərmanlara və yeməyə Azərbaycan hakimiyyət orqanları
tərəfindən qoyulan «düşünülmüş maneəyə» dair müxtəlif beynəlxalq
təşkilatların bir neçə hesabatlarında öz təsdiqini tapıb.
103.
Ərizəçiyə görə, hakimiyət orqanları tərəfindən onun davamlı olaraq
zəruri tibbi nəzarətlə təmin edilməməsi Konvensiyanın 3-cü maddəsinin
mənası baxımından qeyri-insani və ləyaqəti alçaldan rəftarı təşkil edib.
2. Məhkəmənin qiymətləndirməsi
(a) Ümumi prinsiplər
104. Məhkəmə
xatırladır ki, işgəncəni və ya qeyri-insani ya ləyaqəti alçaldan
rəftar, yaxud cəza, vəziyyətdən və qurbanın davranışından asılı
olmayaraq, Konvensiyanın 3-cü maddəsi ilə mütləq şərtlərlə qadağan
edilmişdir (bax, məsələn, Labita İtaliyaya qarşı (Böyük Palata), №
26772/95, § 119, İHAM 2000-IV). Konvensiyanın 3-cü maddəsinin dairəsinə
düşmək üçün işgəncə qəddarlığın minimum dərəcəsinə çatmalıdır. Bu
minimumun qiymətləndirilməsi nisbidir; o, rəftarın davamiyyəti, onun
fiziki və psixi nəticələri və müəyyən hallarda qurbanın cinsi, yaşı və
səhhətinin vəziyyəti kimi işin bütün hallarından asılıdır (bax,
digərləri ilə yanaşı, İrlandiya Birləşmiş Krallığa qarşı, 18 yanvar
1978-ci il, A Seriyaları, № 25, s. 65, § 162). ardı burada | 
ТалышИнфо - новости, политика, аналитика
