Ataxan Vəli zoə Əbilov 1965-nə sorədə Masalli rəyoni Miyanku diədə moəko bə. 1991-minnə sorədə Boku Davlat Universiteti (BDU) Hüquq fakultə de sıə diplomi orıxneko peş, bə həminə Universiteti aspiranturə daxil bə və 1996-minnə sorədə əvrəş de "beynəlxalq hüquq” ixtisasinə səş kardəşe. A.Əbilov BDU-də beynəlxal hüquq fənniko dərsış doə. 2001-2004-ədə Boku şəhərədə fəaliyyət nışon doə "Avropa Məhkəməsinə Müraciətetmə Mərkəzi” direktor və Beynəlxalq Hüquq jurnali redaktor bə. 100-ko ve elmi məqalon və 10 monoqrafiyə müəllife. Hal-hazırədə Niderlandiyə Krallığədə jiydə. A.Əbilov Respoblikə Tolış Mədəniyyət mərkəzi sədri müavin və www.talish.org beynəlmilələ sayti rəhbəre.
- Ataxan muəllim, bə "Tolışi Sədo” xəş oməyon. Zəhməte, ıştə bə Rusiyə, çəyoən Avropə muhacirət karde səbəbon barədə bəmə ətrofin məlumat bıdənən...
- Bəşmə təsəkkur kardəm, ve səg bıbən. Az ve şom ki, çəmə milləti Azərbaycanədə bə sədo - "Tolışi Sədo” di-diən bıbu dıştə beşe əməni şo kardedə. Az Azarbaycaniku 2007-minnə sori beşəm. Çimi Azərbaycano muhacirət karde iyən çimi səbəbon barədə kifayət qədər nıvıştə bə. Imoni i kərən bə "Tolışi Sədo” handə kəson nəzə rosne bəznem. Çımi Vətəni tərk karde bünovrədə siyasi səbəbon mandən. Əvvəla, az 2005-minnə sori Tolışi zonəku bə Azərbaycani parlamenti deputatəti namizəd bəm, əhali aktivə hissə sədom qirdə ka. Dıminəyən, az Azərbaycan bə Avropa Şurə uzv be bəpeşt Boku şəhərədə bə Avropa İnsoni Həxon Məhkəmə muraciət kardə kason yardım nışonom doə, bı istiqmətədə fəaliyyət nuşi doə Mərkəzi rəhbərətim ka. Çimi fəaliyyət bə Azərbaycani ısətnə iqtidari xoş nome qorə bomonən həmçinin suni "preqradon” duzjon ka.
Məlume ki, 2007-minnə sori fevralə manqədə "Tolışi Sədo” qəzeti redaktor professor Novruzəli muəllim de qondərmə ittihamişon qəte. Çi koy bəpeşt Tolış xəlği dimədə bə, bəştə tolış votə ziyalion həmmə təqib kay tojədən bino be. De hadisə əloğədə mıniyən bə MBN (Milli Betəhlukətəti Nazirəti) mutəmadi vanqşon ka. Bəmı bı prosesədə ve şeyon aydın bin. Az vindeme ki, bı idarədə nıştə odəmon əsos məqsəd, çəvon fikir-zikir Tolışi çi Azərbaycani deşmen təki bə ğələm doy, Tolışi bərədə fik kardə odəmon İron devləti agent bekardeye. Hesob bıkan ki, ın idarə, vəy nıştə odəmon bə har qılə bəştə tolış votə insoni İroni agent bekarde barədə şəv-bəruj fik kardən, bı çimi qorən bə çəvon ağıl omə har qılə metodiku istifodə kardən. Bə qorə ki, bəvon joğo əmr doə bə. Tale joğo ğismətıj ka ki, detobə ısə çimi ro hələ ki, çi İrono eqıniyə ni. Iştə umrədə cəmi de iqlə ironıjə alimi, əvən təsadufən 10 sor çimi bə nav Boku çayxonon qıləyədə iskani çayım peşomə. Iştə butun tədqiqatonədə dunyəvi devlət, insoni həxon, demokratik tələbon mudafiəm kardə, Azərbaycanədən joğo qıləy cəmiyyəti bino be istiğamətədə fəaliyyətım nışonom doə. Əgər petono qəp jə odəmon həx-nohəx jogo qıləy odəmi İroni "agent” bekay barədə əmrşon səşonesə, bo co kəson yəgın fatihə əhandınin. Mıku bə məlumati qorə ın əmr Azərbaycani hukmati lap penə eşaloniku doə bə, ın proses ısətən dəvom kardedə.
Peşennə hadison nuşo doşone ki, 2007-minnə sorədə müəyyən qrup Tolışi İroni agent bekay isətnə iqtidari strateji məqsədi daxil bə. Hesob kardedam ki, bı barədə bə dırozə təhlili ehtiyoc heste. Əmmo, oyo iqlə şe kırtən vote bəznem. Məlume ki, ıştə anti-demokratiyəti edoy qorə iqtidar bə dınyo demoktatikə hissə İroni səbəb təki nuşe doydə. Güya İron Azərbaycani dı dıqlə məsələ: 1) islam; 2) tolış faktori təhdid kardə. Çimi məno ave ki, Azərbaycanədə demokratiyə bıbu İron bome banışte Bokuədə. Bəle, iqtidor bəştə anti-demokratiyəti demi həx vardeş pidə. De movqe hələ ki, iqtidar bəştə piə nail bə. İ tərəfo Tolışi jəy qorə bayo jogo beşedə ki, kavuə işıg voşniə bə, dıminə tərəfoən, çı cur pidəşe bayo sərf kardə "demokratiyə” hələ ki, Azərbaycandə qordınedə.
- Ataxan muəllim, Avropəko Azərbaycan, ha mənada çoknə çiydə?
- Avropədə Azərbaycani avtoritar qıləy devlət təki xarəkterizə kardən. Oyo Azərbaycani barədə informasiyə bə kəs zınedə ki, Azərbaycanədə neft beşedə, vəy neftiku omə pul veye. Əmmo Azərbaycan de feodal ğaydə-ğanunon idarə bedə, çəvrə çinovnikon əsosən mafioz, rışvəxor, korrupsioner-"biznesmenin”. Oyo çok zınedən ki, vəy xəlğ - əholi devlət orğanon vıjniye imkanıku mərhumin. Vəy har şe de puli hırye bedə. Vəy jurnaliston qətedən. Siyasi hakimiyyətiku norozi bə kəson de curə-bəcurə bəhonon təqib bedən. Kırt bıvotom ki, Azərbaycan çiyo hiç çok çidə ni…
- Şimə zınəynə, i ruj bə Azərbaycan demokratiyə abi-həvo ome bəzne, ya ne?
- Demokratiyə abi-həvo labude. Əncəx muəyyən vaxt çərçivədə ın prosesi vəy səy bəbe. Avropədə çok zınedən ki, demokratiyə ro bırne qorə Azərbaycani hukumət həddən ziyadə ve pul xarc kardedə. In məbləg ənnə dıjde ki, de məbləgi Azərbaycanədə ve sosial problemon həl kay babe. XXİ əsrdə jiydəmon. Azərbaycan dınyoku co jiye əzınni. Isətnə zəmonədə dınyo konsə poə səpe daimi eparçene imkan mandə ni. Rə-di demokratiyə bə Azərbaycan mutləq bome…
- Yəgen xəbəyon heste ki çəmə məmləkətədə çanq mange məktəbonədə bə hicabi ğədəgə məsələ mızakirə bedə... Avropədə ım məsələ kom vırədəye?
- Avropə ozod qıləy məmləkəte. Oyo din devlətiku coye. Ki bə kon dini pidəşe bəyən ğollığ kay bəzne. Bı sahədə mumkun ni ki, bə konsə qıləy məhdudiyyəti rast boş. Azərbaycanəda de hicabi əloqədə bə proseson diğğət kardəm. Hicabi əleyh əsos arqument təki "məktəbli formə” nuşi doydən. Vote bəznem ki, Avropədə "məktəbli formə” təki məsələ ni. Şagirdon formə vijniyədə ozodin, həmən hicabi məsələdə. Oyo nəinki hicabi barədə, hətta təmomən qədə-qədə dini cərəyanon geyimi barədə hiç qılə məhdudiyyət ni.
- Ataxan muəllim, zəhməte Niderlandiyə məmləkəti realliğin barədə bəmə məlumat bıdənən, əyo çı inson həxon, ictimai-siyasi vəziyət, məmuron fəaliyət de çəmə olkənə muğayisədə kom formədəye?
- Biləm, şımə noə sual ənədə əhatəliye ki, bı barədə 5-6 qılə kitob nıvışte bəbe. Təsəvvur bikə ki, az di Nederlandi Baş naziri iqlə məgəzenədə nün səydəm. Əvən bənə mı kassədə bə nubə mandə, duze oyo kassondə dıjdə nubə bedə ni, lozim beədə bə ko şeədə veləsəpediku istifodə kardə, ıştə har hərəkəti barədə bə cəmati izohot doydə. Əlbəttə rə-rə odəmi dıliku iqlə fikir dəvardə ki, boçi çəmə Vətəndə jıqo nıbu. Bəle, ın məmlkəton muğayisə nıbə dərəcədə yəndıku fərğ doydən. Hesob kardəm ki, bı barədə bə Azərbaycani cəmati əhatəli məlumat doy lozime. Bəgəm məsələ dı insoni həxon, məmuri fəaliyyəti, ictimai-siyasi vəziyyəti sə bedə? Çivrə sosial-təminat sistemi, təhsil sistemi, səhiyyə təskil, nəqliyyat, infrastruktura, komunikasiya bə xususi diğğəti layiğin. İn sistemon tabliğ kay lozime. Təəssuf kardəm ki, Azərbaycanədə bı barədə informasıyə kame, yaən ki, təmomən ni, məlumatsızətiye.
Niderlandədə devlət sosial devləti, ın devlət çi Nederland xəlği, oyo jiə əholi devləti, Azərbaycanədəki devlət isə bə i ğrupi xidmət kardedə. Azərbaycan ıştə əholi hayədə nımandə devləte. Niderlandi ərazi Azərbaycanisə 2 kərə qədəliye, əhaliş ısəbu bəsə Azərbaycanisə 2 kərə veye. Oyo devlətli kosibiku fərqi hiss kay əzınış. Ən qılə kosibə ailən bo jimon kay kəş heste. Bı cəmiyyətədə bə piəcıni rast ome muşkul məsələye. Kuçədə bətı pul qırdə kəs rast bo, bızın ki, ə pul bo kosibə devləton qırdə bedə. Nederlandi hukumət ıştə əhalı dı koy təmin kay marəgədəy. Bə çıvrə hukməti fəaliyyəti cəmiyyətədə bə bekoə odəmon miğdari qorə ğıymət doydən. Hukmət bə ko nıkardə odəmon myonnə səviyyədə jimon kay qorə sosial vəsait doydə. Bə qorə hukmət tojə ko vıron ofəyə kardeyədə marağine…
- Iştə xiyzoni, həmro, əglon həxədə dı-se sıxan, çiç kardən, de çiçi məsgul bedən, bo vətəniyo xivət kardən, ya ne?
- De Azrbaycani muqayisədə çıvrə çənədə musbət cəhətşən bıbu, muhacirət kay təbliğ kay fikriku diarom. Əlbəttə har jurə formadə muhacirəti ıştə problemonış heste. Bı problemon sinə vay, əvoni çoko bəvoten "petove” qorə irodə lozime. In proses ıştə umrədə muəyyən mərtəbə nail bə odəmon itkən çətin dəvardedə. Azən, çımı həmroən universiteti huquq fakultə dı sə diplomi orıxniyəmone, Azərbaycani cəmiyyətədə bə muəyyən mərtəbə nail bəbimon. Azərbaycanədə huquq sahədə detobə 10 qilə kitobi muallifim. Iştə umri ən aktiv mərhələdə ıştə həyati təmomən dəyiş kay, har şey tojədən çi bınəku bino kay, təbii ki, muəyyən çətinətion bə məydon noydə. Bəməro ən dıjdə problem oyo iştəni qıləy fərd təki realizavat kaye. Duze, bəbe vote ki, kifayət qədər inteqrasiya bəmon. Universitet səviyyədə zıvon kursi dəvardəmon, bı barədə diplommon sə. Azərbaycanədə sə diplomon oyo jinə səviyyədən bıbu zınəşone. Hələ ki, inteqrasiya prosesi dəvom kardedə.
Əğlon barədə vote baznem ki, har şey normale. Ivrə rəsmən bo ağlonro dınyoədə ən çokə cəmiyyət hesob bedə.
- İronədə "Taleş” jurnali dabaste, iyən çəy redaktor Şəhram Əzmodə həbsi barədə çiç vote pidən? Bənə gıley huquqşunasi, şimə zınəynə, Nəvuzəli muəllimi həbs, iyən muəmmali marde, iən ım İronədə bıə hadisə miyonədə qıləy əlaqə be bəzne?
- Əvvəla, vırəku asılı nıbəy, jurnalisti, əcəy nıvıştə sıxani qorə qəte bevəc diə kardəm. Çımı zınəyku, Şəhram bəsə konkret qıləy məqolə qorə qətəşone. Bə Novruzəli muəllimi əleyh bə ittiham ısəbu siyasi ittiham be, oyo həmən ənənəvi metodiku istifodə kardışone, yəni siyasi səbəbiku xoş nomə insoni de ğondərmə ittihami məhf kay. Bə yod dənən, Stalini devrədən çənədə cəmaət, guya bə xarici devləton ko kay qorə surqunşon kay. Novruzəli muəllimi sini, bəy doəbə cəzoən oyo əlovə bıkmon təmom co mənzərə bə məydon bome.
İronədə tolışə jurnlisti qəte həmən bə dınyo qıləy siqnale. Hesob kardəm ki, Azərbaycani iqtidari qiləy arğument: "İron bə Tolişi dastok doydə” - bə fiasko bəşe. Əlbəttə, bı istiğamətədə çəməkuən ve şey bə şikrəy. Bəpe dınyo ictimaiyyəti vaxti-vaxtədə bi barədə informasiyə bıdəmon.
-Bə Vətəni Tolışon çiç rosne pidəyon?
-De çəmə oxonnə peyğəmbər Muhəmməd Sələvatulla vasitə Xıdəvandi Aləm Bəştə bəndon rosnedə ki, avonış bə milləton, bə xalqon poə-poə kaşe ki, yəndı bıznon. Bə insonon, bəcəvon zıvoni, məxsusi mədəniyyəti, iyən tarixı qorə xəlğ, millət votedən. Diplomatiyədə yəndı zıne bə iyəndı hurmət kayku dəvardedə. Votem pidə ki, har qılə Tolış ıştəni bızno, ıştə ğədi bızno, bəstə peşti diə kə, deştə ğədiməti, tarixi, mədəniyyəti fəxr bıkə, har qılə Tolış de kon millətdə əloqədə bedəsə, həmonnə milləti bəpe məcbur kay bızno ki, əv bə Tolışi zıvoni, tarixi, mədəniyyəti hurmət bıkə. Bəvədə bə Xıdəvandi Aləmiyən xoş bəşe.
Bə "Tolışi Sədo” qəzeti kollektivi iən çəy handəkəson ve-veylə oğoron orzu kardəm.
"Tolışi Sədo" qəzeti,
№1 (114), 2011-nə sor
ТалышИнфо - новости, политика, аналитика
